सामग्री पर जाएँ

साहित्य अकादमी पुरस्कार हिन्दी

मुक्त ज्ञानकोश विकिपीडिया से
साहित्य अकादमी पुरस्कार (हिन्दी भाषा)
देश भारत
प्रथम सम्मानित 1955
अंतिम सम्मानित 2023

साहित्य अकादमी पुरस्कार, सन् 1955 से प्रत्येक वर्ष भारतीय भाषाओं की श्रेष्ठ कृतियों को दिया जाता है, जिसमें एक ताम्रपत्र के साथ नकद राशि दी जाती है। नकद राशि इस समय एक लाख रुपये हैं। साहित्य अकादमी द्वारा अनुवाद पुरस्कार, बाल साहित्य पुरस्कार एवं युवा लेखन पुरस्कार भी प्रतिवर्ष विभिन्न भारतीय भाषाओं में दिए जाते हैं, इन तीनों पुरस्कारों के अंतर्गत सम्मान राशि पचास हजार नियत है। वर्ष 2023 के लिए संजीव को मुझे पहचानो (उपन्यास) के लिए साहित्य अकादमी पुरस्कार से सम्मानित किया गया। 2024 ko Gagan Gil ko unki Kriti jab Tak Main Bahar ayi ke liye sammanit Kiya Gaya

साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेता

[संपादित करें]

हिन्दी में दिए गए साहित्य अकादमी पुरस्कारों की सूची[1]

साहित्य अकादमी पुरस्कार प्राप्त हिंदी पुस्तकें
वर्षलेखककृतिशैली
1955माखन लाल चतुर्वेदीहिमतरंगिनीकाव्य
1956वासुदेव शरण अग्रवालपद्मावत संजीवनी व्याख्याव्याख्या
1957आचार्य नरेन्द्र देवबौद्ध धर्म दर्शनदर्शन
1958राहुल सांकृत्यायनमध्य एशिया का इतिहासइतिहास
1959रामधारी सिंह 'दिनकर'संस्कृति के चार अध्यायभारतीय संस्कृति
1960सुमित्रानंदन पंतकला और बूढ़ा चाँदकाव्य
1961भगवतीचरण वर्माभूले बिसरे चित्रउपन्यास
1962पुरस्कार वितरण नही
1963अमृत रायप्रेमचंद: कलम का सिपाहीजीवनी
1964सच्चिदानंद हीरानंद वात्स्यायन 'अज्ञेय'आँगन के पार द्वारकाव्य
1965डॉ॰ नगेन्द्ररस सिद्धांत (विवेचना)विवेचना
1966जैनेन्द्र कुमारमुक्तिबोध (उपन्यास)उपन्यास
1967अमृतलाल नागरअमृत और विषउपन्यास
1968हरिवंशराय बच्चनदो चट्टानेकाव्य
1969श्रीलाल शुक्लराग दरबारीउपन्यास
1970राम विलास शर्मानिराला की साहित्य साधनाजीवनी
1971नामवर सिंहकविता के नये प्रतिमानसाहित्यिक आलोचना
1972भवानीप्रसाद मिश्रबुनी हुई रस्सीकाव्य
1973हजारी प्रसाद द्विवेदीआलोक पर्वनिबंध
1974शिवमंगल सिंह सुमनमिट्टी की बारातकाव्य
1975भीष्म साहनीतमस (उपन्यास)उपन्यास
1976यशपालमेरी तेरी उसकी बातउपन्यास
1977शमशेर बहादुर सिंहचुका भी हूँ मैं नहींकाव्य
1978भारतभूषण अग्रवालउतना वह सूरज हैकाव्य
1979सुदामा पांडेय 'धूमिल'कल सुनना मुझेकाव्य
1980कृष्णा सोबतीज़िन्दगीनामा - ज़िन्दा रुख़उपन्यास
1981त्रिलोचनताप के ताये हुए दिनकाव्य
1982हरिशंकर परसाईंविकलांग श्रद्धा का दौरव्यंग
1983सर्वेश्वरदयाल सक्सेनाखूँटियों पर टँगे लोगकाव्य
1984रघुवीर सहायलोग भूल गये हैंकाव्य
1985निर्मल वर्माकव्वे और काला पानीकहानी संग्रह
1986केदारनाथ अग्रवालअपूर्वाकाव्य
1987श्रीकांत वर्मामगध (काव्य)काव्य
1988नरेश मेहताअरण्याकाव्य
1989केदारनाथ सिंहअकाल में सारसकाव्य
1990शिव प्रसाद सिंहनीला चाँदउपन्यास
1991गिरिजाकुमार माथुरमैं वक्त के हूँ सामनेकाव्य
1992गिरिराज किशोरढाई घरउपन्यास
1993विष्णु प्रभाकरअर्द्धनारीश्वर (उपन्यास)उपन्यास
1994अशोक वाजपेयीकहीं नहीं वहींकाव्य
1995कुंवर नारायणकोई दूसरा नहींकाव्य
1996सुरेन्द्र वर्मामुझे चाँद चाहियेउपन्यास
1997लीलाधर जगूड़ीअनुभव के आकाश में चांदकाव्य
1998अरुण कमलनये इलाके मेंकाव्य
1999विनोद कुमार शुक्लदीवार में एक खिड़की रहती थीउपन्यास
2000मंगलेश डबरालहम जो देखते हैंकाव्य
2001अलका सरावगीकलिकथा वाया बाईपासउपन्यास
2002राजेश जोशीदो पंक्तियों के बीचकाव्य
2003कमलेश्वरकितने पाकिस्तानउपन्यास
2004वीरेन डंगवालदुष्चक्र में सृष्टाकाव्य
2005मनोहर श्याम जोशीक्यापउपन्यास
2006ज्ञानेन्द्रपतिसंशयात्माकाव्य
2007अमरकांतइन्हीं हथियारों सेउपन्यास
2008गोविन्द मिश्रकोहरे में कैद रंगउपन्यास
2009कैलाश वाजपेयीहवा में हस्ताक्षरकाव्य
2010उदय प्रकाशमोहन दास (कहानी)कहानी
2011काशीनाथ सिंहरेहन पर रग्घूउपन्यास
2012चंद्रकांत देवतालेपत्थर फेंक रहा हूँकाव्य
2013मृदुला गर्गमिलजुल मनउपन्यास
2014रमेशचन्द्र शाहविनायक (उपन्यास)उपन्यास
2015रामदरश मिश्रआग की हँसीकाव्य
2016नासिरा शर्मापारिजात (उपन्यास)उपन्यास
2017रमेश कुंतल मेघविश्व पाठक सरित सागरसाहित्यिक समालोचना
2018चित्रा मुद्गलपोस्ट बॉक्स न. २०३ नाला सोपाराउपन्यास
2019नंदकिशोर आचार्यछीलते हुए अपने कोकविता
2020अनामिकाटोकरी में दिगंतकविता
2021दया प्रकाश सिंहासम्राट अशोक (नाटक)नाटक
2022बद्रीनारायणतुमड़ी के शब्दकविता संग्रह
2023संजीव कुमार (लेखक)मुझे पहचानोउपन्यास

अनुवाद पुरस्कार विजेता

[संपादित करें]

साहित्य अकादमी ने १९८९ से अनुवाद के लिए नया पुरस्कार शुरू किया। इस पुरस्कार के विजेता इस प्रकार हैँ: [2]

वर्षलेखककृतिशैलीमूल लेखकमूल कृतिमूल भाषा
१९८९नूर नबी अब्बासीमालाबार से मास्को तकआत्मकथाकुमार पद्म शिव शंकर मेननमेनी वर्ल्डसअंग्रेज़ी
१९९०मोरेश्वर तपस्वीययातीउपन्यासवी. एस. खांडेकरययातीमराठी
१९९१भीमसेन निर्मलविश्वम्भरामहाकाव्यसी॰ नारायण रेड्डीविश्वम्भरातेलुगू
१९९२कांति देबमृत्युंजयउपन्यासनिरंजनामृत्युंजयकन्नड़
१९९३नंदिनी डी॰ मेहतादेवरोंसे पार आकाशउपन्यासकुंदनिका कापडीआसात पगलान आकाशमानगुजराती
१९९४बी आर नारायणक्षितिजउपन्यासशांतिनाथ देसाईक्षितिजकन्नड़
१९९५सुधांशु चतुर्वेदीरस्सीउपन्यासतकाजी शिवशंकरा पिल्लैकेयरमलयालम
१९९६एन ई विश्वनाथ अय्यरदवाउपन्यासपनाथिल कुंहाब्दुल्लामरुन्नूमलयालम
१९९७जे एल रेड्डीमिट्टी का आदमीउपन्यासवासीरेड्डी सीतादेवीमट्टी मनीशीतेलुगू
१९९८राजेंद्र प्रसाद मिश्रावर्षा की सुबाहकवितासताकांत महापात्रवर्षा सकलओड़िया
१९९९प्रयाग शुक्लाबंकिमचंद्र प्रतीनिधी निबंधनिबंधबंकिम चंद्र चट्टोपाध्यायकलेक्शन औफ एसेज बाय बंकिम चंद्रबंगाली
२०००रति सक्सेनाअयाप्पा पाणिकर की कविताएंकविताके अयाप्पा पाणिकरअयाप्पा पाणिकरुदे क्रितीकलमलयालम
२००१चमन लालसमया ओ भाई समयाकवितापाशकलेक्शनपंजाबी
२००२कृष्णमोहनकामयोगीउपन्याससुधीर ककरद ऐसेटिक ऑफ डिज़ायरअंग्रेज़ी
२००३देवेशसंरचनावाद, उत्तर-संरचनावाद एवं प्राच्य काव्यशास्त्रसाहित्यिक आलोचनागोपी चंद नारंगसखतियाट, पास-ससखतियाट और मशरिकी शेरियतउर्दू
२००४रामशंकर द्विवेदीझांसी की रानीउपन्यासमहाश्वेता देवीझांसीर रानीबंगाली
२००५निर्मला जैनसच, प्यार और थाडी सी शारारतआत्मकथाखुशवंत सिंहट्रुथ, लव औन्ड लिटिल मलिसअंग्रेज़ी
२००६वाई॰ बालशोहरी रेड्डीकालतीत व्यक्तिउपन्यासश्रीदेवीकालतीत व्यक्तुलूतेलुगू
२००७बच्चन सिंहमहाभारत की कथाआलोचनाबुद्धदेव बोसमहाभारतेर कथाबंगाली
२००८नीलाभ अश्कममूली चीजों का देवताउपन्यासअरुंधती रायद गॉड ऑफ स्मॉल थिंग्सअंग्रेज़ी
२००९भालचंद्र जयशेट्टीकाव्यार्थ चिंतनकविताजी एस शिवारुद्रप्पाकाव्यार्थ चिंतनकन्नड़
२०१०शंकर लाल पुरोहितपरजाउपन्यासगोपीनाथ मोहंतीपरजाओड़िया
२०११एस॰ शेषरत्नमगीफ्ट पैकेटउपन्यासजयंती पापाराववेदुकुतु, वेंतदुतु, वेतादुतुतेलुगू
२०१२रामजी तिवारीसंभाजीउपन्यासविश्वास पाटिलसंभाजीमराठी
२०१३बुद्धदेब चटर्जीअहीरनउपन्यासइंदिरा गोस्वामीअहीरनअसमिया
२०१४फूलचन्द मानवअन्नदाताउपन्यासबलदेव सिंहअन्नदातापंजाबी
२०१५दामोदर खडसेबारोमासउपन्याससदानंद देशमुखबारोमासमराठी
२०१६पी॰ जयरामनसन्त वाणी (खन्ड ३ और ४)कविताअलवर संतसंत वाणी - नलयीरा दिव्या प्रबन्धमतामिल

बाल साहित्य पुरस्कार विजेता

[संपादित करें]

साहित्य अकादमी ने २०१० से बाल साहित्य के लिए नया पुरस्कार शुरू किया। इस पुरस्कार के विजेता इस प्रकार हैँ: [3]

वर्षलेखककृतिशैली
२०१०प्रकाश मनुएक था ठुनठुनियाउपन्यास
२०११हरिकृष्ण देवसरेबाल साहित्य में कुल योगदान के लिये
२०१२बाल शौरि रेड्डीबाल साहित्य में कुल योगदान के लिये
२०१३रमेश तियलंगमेरे प्रिया बालगीतकविता
२०१४दिनेश चामोला 'शैलेश'गाए गीत ज्ञान-विज्ञान केकविता
२०१५शेरजंग गर्गबाल साहित्य में कुल योगदान के लिये
२०१६द्रोण वीर कोहली माताकी माताका मटकैनाउपन्यास
२०१७श्री स्वयमप्रकाशप्यारे भाई रामसाहायलघु कथाएँ
  • - मरणोपरांत सम्मानित किया गया

युवा पुरस्कार विजेता

[संपादित करें]

साहित्य अकादमी ने २०११ से युवा लेखकों के लिए नया पुरस्कार शुरू किया। इस पुरस्कार के विजेता इस प्रकार हैँ: [4]

सन्दर्भ

[संपादित करें]
  1. "Sahitya Akademi Awards 1955-2016" [साहित्य अकादमी पुरस्कार (१९५५-२०१६)]. साहित्य अकादमी (अंग्रेज़ी भाषा में). १ अगस्त २०१७. मूल से से 4 मार्च 2016 को पुरालेखित।. अभिगमन तिथि: १ अगस्त २०१७.
  2. "Akademi Translation Awards (1989-2016)" [अकादमी अनुवाद पुरस्कार (१९८९-२०१६)]. साहित्य अकादमी (अंग्रेज़ी भाषा में). १९ जुलाई २०१७. मूल से से 23 जून 2017 को पुरालेखित।. अभिगमन तिथि: २४ जुलाई २०१७.
  3. "Bal Sahitya Puraskar (2010-2016)" [बाल साहित्य पुरस्कार (२०१०-२०१६)]. साहित्य अकादमी (अंग्रेज़ी भाषा में). १९ जुलाई २०१७. मूल से से 30 जून 2015 को पुरालेखित।. अभिगमन तिथि: २५ जुलाई २०१७.
  4. "Yuva Puraskar (2011-2017)" [युवा पुरस्कार (२०११-२०१७)]. साहित्य अकादमी (अंग्रेज़ी भाषा में). २६ जुलाई २०१७. मूल से से 5 अगस्त 2016 को पुरालेखित।. अभिगमन तिथि: २६ जुलाई २०१७.