नंदूरबार

मुक्त ज्ञानकोश विकिपीडिया से
Jump to navigation Jump to search

पावरा लक्ष्मण मोगरा

मो नं 9420076080

मु तिनसमाळ ता धडगाव जि नंदुरबार

~आदिवासी पावरा समाज~

आदिवासी पावरा समाज हा महाराष्ट्र,मध्य प्रदेश व गुजरात यांच्या सीमाभागात राहणारा समाज आहे. पावरा समाजातील लोक सातपुड्याच्या पायथ्याकडील प्रदेशांत राहतात. महाराष्ट्र, गुजरात व मध्यप्रदेश ह्या राज्यांत पावरा समाज विखुरलेला असून तेथील भौगोलिक परिसर, पर्यावरण व आजूबाजूला असणाऱ्या इतर समाजासोबतचे सानिध्य ह्यामुळे त्यांच्यात काही प्रमाणात विविधता आढळते.

पावरा जमातीचे लोक मध्यम बांध्याचे, किंचित सावळ्या रंगाचे व स्वभावाने प्रामाणिक, लाजरे असतात.तसेच पावरा समाज हा महाराष्ट्रात सर्वात जास्त भागात विखुरलेला आहे .

■भाषा:~

पावरा समाजाची पावरी ही मुख्य बोलीभाषा असून तिच्यात स्थानपरत्वे व आजूबाजूला बोलल्या जाणाऱ्या इतर भाषांचा प्रभाव पडलेला आढळतो. नंदुरबार जिल्ह्यातील उत्तरेला असलेल्या नर्मदेच्या काठावर असणाऱ्या पावरांना नोंददळया, अक्राणी (धडगांव) तालुक्यातील डोंगराळ भागात राहणाऱ्यांना भारवट्या, शहादा, तळोदा तालुके, तसेच धुळे जिल्ह्यातील शिरपूर तालुका ह्या सपाट पट्ट्यात राहणाऱ्यांना देहवाल्या, मध्यप्रदेश व महाराष्ट्र सीमेवर निंबाळ्या, राठवा, बारेला असे म्हणतात. या सर्वांच्या बोलीभाषांत, पेहरावात काही प्रमाणात विविधता दिसून येते.

■पेहराव:~

पावरा समाजाच्या पुरुषांपैकी काही जुने लोक अजूनही कमरेला फक्त लंगोट लावतात व त्यावर धोतराने कंबर बांधून वर सदरा, बंडी घालतात. शिकलेले तरुण आता शर्ट-पँट वापरायला लागले आहेत. जुन्या स्त्रिया नाटी (लुगडे) नेसतात. त्या वाक्या, बाट्ट्या, आहडी, हाकूल, पैंजण, पिंदणा असे चांदीचे पारंपरिक दागिने घालतात.

■सण-उत्सव:~

पावरा आदिवासी जमातीत विविध सण उत्सव साजरे केले जातात. त्यापैकी होळी ह्या सणाला खूप महत्त्व दिले जाते. होळी सणाला जे बावा बुद्या बनतात ते पाच दिवस उपवास पाळून खाटेवर न झोपता जमिनीवर झोपतात. सर्वांच्या शरीरावर राखेने किंवा पांढऱ्या रंगाने नक्षी काढतात. डोक्यावर मोरपिसाचा अथवा बांबूपासून बनवलेला टोप घालतात. कमरेला मोठे घुंगरु किंवा सुकलेले दोडके(तुबंळी) बांधतात. होळी अगोदर बोंगऱ्या, मेलादा इ. उत्सव साजरे केले जातात.

होळीशिवाय इतर सणही साजरे केले जातात . त्यात नवाई(गिरहून), बाबदेव, वाघदेव, वंथर भामन, गाव हिंवदेव, अस्तंबा महाराज, राणी काजल, इंदल इ. देवांच्या पूजा होतात.

■विवाह लग्न समारंभ:~

पावरा समाजात लग्नसोहळा पारंपरिक पद्धतीने होतो. साधारणत: तीन दिवसाचा हा सोहळा असतो. पावरा समाज अजूनही बराचसा मातृसत्ताक असल्याने स्त्रियांना आदराचे स्थान असते. विवाहात नवरा मुलगा मुलीच्या घरच्यांना हुंडा (देजो) देतो. ही रक्कम समाजाने संबंधितांची आर्थिक स्थिती पाहून समाजातील वरीष्ठ लोकांनी ठरवुन दिलेली असते. त्याच्यापेक्षा जास्त रक्कम वधुपित्याला घेता येत नाही. हुंडा वरपक्ष वधूला देत असल्याने हुंडा बळी अथवा स्त्रीभ्रूण हत्या असले प्रकार पावरा जमातीत होत नाहीत. लग्न असो वा पारंपरिक कोणताही उत्सव असो, त्यात मोहाच्या फुलांपासून बनवलेले मद्य (मुवडा न हुरू)पूजेसाठी व पाहुण्यांना पेय म्हणून मोठ्या प्रमाणात वापरले जाते.

●वर-वधू पूजन:~

रात्री-गिरहन पूजन ,दहेज(देजो)पूजन,नाटी(लुगडं)पूजन,

डुडन्या पूजन,वधू-वधाव पूजन,टुपली(टोपली)पूजन,उभली रीत पूजन ,वधू पाय वंदन पूजन

■पावरा समाज संस्कृती:~

पावरा समाज आजही आपली सांस्कृतिक विविधता, पारंपरिक सण उत्सव, आपली भाषा, रुढी व परंपरा टिकवून आहे. काही प्रथा चांगल्या, काही वाईटही आहेत. डाकीण, बालविवाह, अंधश्रद्धा ह्या समाजात आजही असलेल्या वाईट प्रथा आहेत. आता समाजातील सुशिक्षित लोक लोक चळवळीतून ह्या अनिष्ट प्रथंविरोधात प्रबोधन करुन लोकजागृती करत आहेत. मुलांमधील कुपोषण व बालमृत्यू हे ह्या समाजासाठी शापच ठरले आहेत. आता विविध शासकीय आरोग्यसेवा व काही स्वंयसेवी संस्थांच्या मदतीने त्यावर मात करण्याचे प्रयत्न चालू आहेत.

■होळी सण :~

होळीच्या निमित्ताने केल्या जाणाऱ्या गेर नृत्यासाठी पावरा लोक ख्यातनाम आहेत. होळीच्या अगोदर १५ दिवसांपासून गेर नृत्याच्या तयारीस सुरुवात होते. या नृत्यातील लागणारी सामग्री रानातूनच जमा करावी लागते. नृत्यात सहभागी होणारे लोक घर सोडून गावात सराव करायला सोयीच्या मोकळ्या जागेवर जमा होतात व सुमारे १०-१५ दिवस नृत्याचा सराव करतात. या नृत्यात वाजंत्री, देखरेख करणारे, पूजा करणारे, संरक्षण करणारे, नाचणारे अशी माणसे असतात. यात राय, बावा बुद्या, वन्य प्राणी, चेटकीण वा काली इत्यादींचा समावेश असतो.एका संघात जवळपास २० ते २५० लोकांचा समूह नाच सादर करतो. एकाच गावातील वा जवळपासच्या अनेक गावांतील लोक अशा नाचात सहभाग घेतात.

विद्वानांच्या मते हा उत्सव प्राचीन अग्निपूजन परंपरेचा आविष्कार आहे. होळीच्या सणाचे आज सगळीकडे प्रचलित असलेले स्वरूप पाहिले तर लक्षात येते ते असे की हा सण मुळात लौकिक पातळीवरचा असावा अशी अख्यायिका आहे.

■गेर (गेऱ्या)नृत्य :~

गेर नृत्य

होळीच्या निमित्ताने केल्या जाणाऱ्या गेर नृत्यासाठी पावरा लोक ख्यातनाम आहेत. या नृत्यात वाजंत्री, देखरेख करणारे, पूजन करणारे, संरक्षण करणारे, नाचणारे अशी माणसे असतात.

●नर्तकांचे प्रकार

●राय:~

हे गेर नृत्यातील नर्तक असतात. त्यांचा पेहरावात दोन  नववारी (नाटी, लुगडं)साड्यांचे केलेले उपरणे असते. कंबरेखाली एक साडी गोलाकार गुंडाळलेली असते. नर्तकांच्या हातात तलवार व डोक्यावर रंगीत पागोटे असते. यांच्या सोबत साडी नेसलेले स्त्री वेषातील पुरुष असतात. या सर्वांना गेर नृत्यातील शिस्त चोखपणे पाळावी लागते. हत्यारबंद असलेल्या रायांचे गेरनृत्य पाहण्यास मनमोहक असते.

●बावा बूद्या:~

हे गेर नृत्यातील नर्तक असतात. यांचा पेहराव आकर्षक असतो. डोक्यावर बांबूपासून तयार केलेला टोप असतो. अंगावर पांढर्‍या रंगाने नक्षी वा रेषा काढलेल्या असतात. गळ्यात(उभराच्या फळापासून) माळा असतात. कंबरेभोवती दूधीभोपळ्याची (तुबंळा)फळे बांधलेली असतात. हातात तलवार वा लाकडी बांबूची काठी असते. व कंबरेला व पायात घुंगरू(घागऱ्या) बांधलेले असतात. हे घुंगरांच्या ठेक्यावर किंवा ढोलाच्या ठेक्यावर नाचतात. एका तालात नाचणे व घुंगरांचा आवाज यावर या बावाबुद्धयांचे नृत्य पाहण्यासारखे असते.

●वन्यप्राणी:~

वेषात अस्वल, वाघ ,माकड,इत्यादी प्राणी असतात. यांना नाचण्याचे बंधन नसते, हे लोक लोकांचे मनोरंजन करतात व आपल्या संघाचे रक्षण करतात.

●चेटकीण व काली:~

प्रत्येक संघात एक चेटकीण(काली) असते. तोंड व संपूर्ण अंग काळ्या रंगाने रंगवलेला माणूस ही भूमिका करतो. त्याच्या हातात सूप व लाकडी पळी (मोठा चमचा,चाटू)असतो. ह्यामुळे आपल्या संघाला कोणाची नजर लागत नाही. आपल्या संघाचे रक्षणाची जबाबदारी यांच्यावरसुद्धा असते.

●वाद्य:~ढोल,ढुलक,पेपाऱ्य,मांदल,तुतड्य,डाक,ताट,पिरी, पावली(पावा),रणथं

●देव-देवता:~

पावरा समाज संपूर्ण निसर्गपूजक आहे.

पावरा समाजातील देवाची नावे-

बाबदेव,गाव हिवंदेव, नवाय (गिरहून),गुवाण,वाघदेव, वंथर भामन,राणी काजल, याहा मोगी,इंदल,

~लक्ष्मण मोगरा पावरा ,

तिनसमाळ ता धडगाव जि नंदुरबार

मो नं.-[[1]]

नंदुरबार
—  शहर  —
समय मंडल: आईएसटी (यूटीसी+५:३०)
देश Flag of India.svg भारत
राज्य महाराष्ट्र
ज़िला नंदुरबार
जनसंख्या 94,365 (2001 के अनुसार )
क्षेत्रफल
ऊँचाई (AMSL)

• 210 मीटर (689 फी॰)

निर्देशांक: 21°22′N 74°15′E / 21.37°N 74.25°E / 21.37; 74.25 नंदूरबार महाराष्ट्र का एक शहर है। यह नंदुरबार जिला मुख्यालय भी है। यह आदिवासी पावड़ा नृत्‍य के लिए प्रसिद्ध है। इस जिले को धूले जिले से पृथक कर 1 जुलाई 1998 में गठित किया गया था। 5055 वर्ग किलोमीटर में फैला यह जिला नंदुरबार, नवापुर, अक्कलकुवा, तलोदा और शहादा ताल्लुकों में बंटा हुआ है। यहां का तोरणमल हिल स्टेशन पर्यटकों के बीच काफी लोकप्रिय है। साथ ही तोरणमल सिटी टेंपल, प्रकाश, दत्तात्रेय मंदिर, हिडिंबा का जंगल, मछिन्द्रनाथ गुफा, पुष्पदंतेश्वर मंदिर, चीनी मिल, वालहेरी तलोडा, सतपुड़ा की पहाड़ियां और अक्का रानी यहां के अन्य प्रमुख दर्शनीय स्थल हैं, जिन्हें देखने के लिए लोग नियमित रूप से आते रहते हैं।

भूगोल[संपादित करें]

नंदुरबार की स्थिति 21°22′N 74°15′E / 21.37°N 74.25°E / 21.37; 74.25[1] पर है। इसकी औसत ऊंचाई है 210 मीटर (688 फुट).

उद्योग[संपादित करें]

नंदुरबार कपास, गेहूँ, तीसी, अलसी तथा इमारती लकड़ियों की मंडी है। यहाँ का प्रमुख उद्योग रोसा से तेल निकालना है। तेल पेरने, चमड़ा कमाने (चर्मशोधन), बिनौला निकालने, हाथकरघा से वस्त्र बनाने तथा लकड़ी चीरने के उद्योग भी नंदुरबार में होते हैं। 17 वीं शताब्दी में यह एक संपन्न नगर था।

प्रमुख आकर्षण[संपादित करें]

तोरणमल[संपादित करें]

सतपुड़ा़ की पहाड़ियों के बीच में स्थित तोरणमल नंदुरबार जिले का एक खूबसूरत हिल स्टेशन है। समुद्र तल से 4793 फीट की ऊंचाई पर स्थित यह स्थान शांत वातावरण में समय गुजारने के इच्छुक पर्यटकों को बहुत रास आता है। इस पठारी क्षेत्र में दक्षिण से उत्तर दिशा की ओर एक नदी बहती है। नदी के उत्तर में कमल पुष्पों से भरी एक सुंदर झील है। तोरणमल में पूरे साल शीतल और लुभावना मौसम रहता है। प्राकृतिक खूबसूरती से समृद्ध इस स्थान में विविध जीव जन्तु और वनस्पतियों को देखा जा सकता है। तोरणमल नंदुरबार से करीब 76 किलोमीटर की दूरी पर है।

यशवंत झील[संपादित करें]

यह खूबसूरत झील नंदुरबार जिले के तोरणमल के निकट स्थित है। यशवंत राव चह्वान के नाम पर इस झील का नाम यशवंत पड़ा है। यशवंत राव एक जमाने में यहां आए थे। पिकनिक मनाने और बोटिंग का आनंद लेने के लिए यशवंत झील एक आदर्श जगह मानी जाती है।

सीता खाई[संपादित करें]

सीता खाई नंदुरबार जिले के तोरणमल के निकट ‍‍सातपुडा़ पर्वत श्रृंखलाओं के मध्य में स्थित है। बरसात के मौसम में सीता खाई का खूबसूरत झरना जीवंत हो उठता है। सीता खाई सीधा काही का परिष्कृत रूप है जिसका अर्थ सपाट घाटी होता है।

खाड़की प्वाइंट[संपादित करें]

खाड़की प्वाइंट तोरणमल का एक मनोरम स्थान है। ट्रैकिंग के लिए यह स्थान एक उत्तम बेस माना जाता है। यहां से कमल झील और सनसेट प्वाइंट के सुंदर नजार देखे जा सकते हैं।

बिलगांव[संपादित करें]

बिलगांव नंदुरबार जिले का एक जनजातीय गांव है। उदय नदी पर बना 9 मीटर ऊंचा जलप्रपात यहां का मुख्य आकर्षण है। जलप्रपात के शिखर पर एक छोटा बांध बना हुआ है, जिसे स्वयंसेवी मजदूरों और एसोसिएशन फोर इंडिया डेवलपमेंट के सौजन्य से बनवाया गया था।

झारली[संपादित करें]

झारली नंदुरबार जिले का एक जंगली इलाका है। इस स्थान का मुख्य आकर्षण एक जलप्रपात है जिसे यहां के स्थानीय लोग झारनी नाम से जानते हैं। शांत वातावरण में कुछ समय व्यतीत करने के लिए यह एक बेहतरीन स्थान माना जाता है। नंदुरबार से कार, बस या टैक्सी द्वारा यहां आसानी से पहुंचा जा सकता है।

पादलपुर[संपादित करें]

शाहद तहसील का यह गांव भगवान कृष्ण को समर्पित मंदिर के लिए लोकप्रिय है। इस मंदिर की खास विशेषता यह है कि यहां स्थापित भगवान कृष्ण की मूर्ति के आठ हाथ हैं। भारत में इस प्रकार की मूर्ति वाले भगवान कृष्ण का यह दूसरा मंदिर है।

प्रकाश[संपादित करें]

प्रकाश नंदुरबार जिले का लोकप्रिय तीर्थस्थल है। यह तीर्थस्थल तापी नदी के किनारे शहादा-तलोदा रूट पर पड़ता है। भगवान महादेव के मंदिरों के कारण इसे दक्षिण काशी से जोड़ा जाता है। भगवान केदारश्वर से संबंधित धार्मिक ग्रंथ केदारश्वर महात्म्य में इस स्थान का उल्लेख मिलता है।

शहादा[संपादित करें]

नंदुरबार जिले से 40 किलोमीटर उत्तर पूर्व में शहादा नामक महत्वपूर्ण नगर स्थित है। उच्च शिक्षा प्रदाता पूज्य साने गुरूजी विद्या प्रसारक मंडल संस्थान यहां स्थित है। यह संस्थान आदिवासी और ग्रामीण लोगों को शिक्षित करने में अहम भूमिका अदा कर रहा है।

आवागमन[संपादित करें]

वायु मार्ग

औरंगाबाद विमानक्षेत्र नंदुरबार का निकटतम एयरपोर्ट है, जो देश के अनेक हवाई अड्डों से जुड़ा है।

रेल मार्ग

नंदुरबार रेलवे स्टेशन देश के अनेक शहरों से रेलमार्ग द्वारा जुड़ा हुआ है। ताप्ती गंगा एक्सप्रेस, नवजीवन एक्सप्रेस, हावड़ा-अहमदाबाद एक्सप्रेस और पुरी-अहमदाबाद एक्सप्रेस नंदुरबार से होकर जाती हैं। नवापुर और दोनडैचा रेलवे स्टेशन यहां के अन्य रेलवे स्टेशन हैं।

सड़क मार्ग

नंदुरबार सड़क मार्ग द्वारा महाराष्ट्र और पडोसी राज्यों के अनेक शहरों से जुड़ा है। राज्य परिवहन की बसें इस शहर के लिए चलती रहती हैं।

सन्दर्[संपादित करें]


  1. Falling Rain Genomics, Inc - Nandurbar

पावरा लक्ष्मण मोगरा

मो नं -9420076080

तिनसमाळ ता धडगाव जि नंदुरबार

~आदिवासी पावरा समाज~

आदिवासी पावरा समाज हा महाराष्ट्र,मध्य प्रदेश व गुजरात यांच्या सीमाभागात राहणारा समाज आहे. पावरा समाजातील लोक सातपुड्याच्या पायथ्याकडील प्रदेशांत राहतात. महाराष्ट्र, गुजरात व मध्यप्रदेश ह्या राज्यांत पावरा समाज विखुरलेला असून तेथील भौगोलिक परिसर, पर्यावरण व आजूबाजूला असणाऱ्या इतर समाजासोबतचे सानिध्य ह्यामुळे त्यांच्यात काही प्रमाणात विविधता आढळते.

पावरा जमातीचे लोक मध्यम बांध्याचे, किंचित सावळ्या रंगाचे व स्वभावाने प्रामाणिक, लाजरे असतात.तसेच पावरा समाज हा महाराष्ट्रात सर्वात जास्त भागात विखुरलेला आहे .

■भाषा:~

पावरा समाजाची पावरी ही मुख्य बोलीभाषा असून तिच्यात स्थानपरत्वे व आजूबाजूला बोलल्या जाणाऱ्या इतर भाषांचा प्रभाव पडलेला आढळतो. नंदुरबार जिल्ह्यातील उत्तरेला असलेल्या नर्मदेच्या काठावर असणाऱ्या पावरांना नोंददळया, अक्राणी (धडगांव) तालुक्यातील डोंगराळ भागात राहणाऱ्यांना भारवट्या, शहादा, तळोदा तालुके, तसेच धुळे जिल्ह्यातील शिरपूर तालुका ह्या सपाट पट्ट्यात राहणाऱ्यांना देहवाल्या, मध्यप्रदेश व महाराष्ट्र सीमेवर निंबाळ्या, राठवा, बारेला असे म्हणतात. या सर्वांच्या बोलीभाषांत, पेहरावात काही प्रमाणात विविधता दिसून येते.

■पेहराव:~

पावरा समाजाच्या पुरुषांपैकी काही जुने लोक अजूनही कमरेला फक्त लंगोट लावतात व त्यावर धोतराने कंबर बांधून वर सदरा, बंडी घालतात. शिकलेले तरुण आता शर्ट-पँट वापरायला लागले आहेत. जुन्या स्त्रिया नाटी (लुगडे) नेसतात. त्या वाक्या, बाट्ट्या, आहडी, हाकूल, पैंजण, पिंदणा असे चांदीचे पारंपरिक दागिने घालतात.

■सण-उत्सव:~

पावरा आदिवासी जमातीत विविध सण उत्सव साजरे केले जातात. त्यापैकी होळी ह्या सणाला खूप महत्त्व दिले जाते. होळी सणाला जे बावा बुद्या बनतात ते पाच दिवस उपवास पाळून खाटेवर न झोपता जमिनीवर झोपतात. सर्वांच्या शरीरावर राखेने किंवा पांढऱ्या रंगाने नक्षी काढतात. डोक्यावर मोरपिसाचा अथवा बांबूपासून बनवलेला टोप घालतात. कमरेला मोठे घुंगरु किंवा सुकलेले दोडके(तुबंळी) बांधतात. होळी अगोदर बोंगऱ्या, मेलादा इ. उत्सव साजरे केले जातात.

होळीशिवाय इतर सणही साजरे केले जातात . त्यात नवाई(गिरहून), बाबदेव, वाघदेव, वंथर भामन, गाव हिंवदेव, अस्तंबा महाराज, राणी काजल, इंदल इ. देवांच्या पूजा होतात.

■विवाह लग्न समारंभ:~

पावरा समाजात लग्नसोहळा पारंपरिक पद्धतीने होतो. साधारणत: तीन दिवसाचा हा सोहळा असतो. पावरा समाज अजूनही बराचसा मातृसत्ताक असल्याने स्त्रियांना आदराचे स्थान असते. विवाहात नवरा मुलगा मुलीच्या घरच्यांना हुंडा (देजो) देतो. ही रक्कम समाजाने संबंधितांची आर्थिक स्थिती पाहून समाजातील वरीष्ठ लोकांनी ठरवुन दिलेली असते. त्याच्यापेक्षा जास्त रक्कम वधुपित्याला घेता येत नाही. हुंडा वरपक्ष वधूला देत असल्याने हुंडा बळी अथवा स्त्रीभ्रूण हत्या असले प्रकार पावरा जमातीत होत नाहीत. लग्न असो वा पारंपरिक कोणताही उत्सव असो, त्यात मोहाच्या फुलांपासून बनवलेले मद्य (मुवडा न हुरू)पूजेसाठी व पाहुण्यांना पेय म्हणून मोठ्या प्रमाणात वापरले जाते.

●वर-वधू पूजन:~

रात्री-गिरहन पूजन ,दहेज(देजो)पूजन,नाटी(लुगडं)पूजन,

डुडन्या पूजन,वधू-वधाव पूजन,टुपली(टोपली)पूजन,उभली रीत पूजन ,वधू पाय वंदन पूजन

■पावरा समाज संस्कृती:~

पावरा समाज आजही आपली सांस्कृतिक विविधता, पारंपरिक सण उत्सव, आपली भाषा, रुढी व परंपरा टिकवून आहे. काही प्रथा चांगल्या, काही वाईटही आहेत. डाकीण, बालविवाह, अंधश्रद्धा ह्या समाजात आजही असलेल्या वाईट प्रथा आहेत. आता समाजातील सुशिक्षित लोक लोक चळवळीतून ह्या अनिष्ट प्रथंविरोधात प्रबोधन करुन लोकजागृती करत आहेत. मुलांमधील कुपोषण व बालमृत्यू हे ह्या समाजासाठी शापच ठरले आहेत. आता विविध शासकीय आरोग्यसेवा व काही स्वंयसेवी संस्थांच्या मदतीने त्यावर मात करण्याचे प्रयत्न चालू आहेत.

■होळी सण :~

होळीच्या निमित्ताने केल्या जाणाऱ्या गेर नृत्यासाठी पावरा लोक ख्यातनाम आहेत. होळीच्या अगोदर १५ दिवसांपासून गेर नृत्याच्या तयारीस सुरुवात होते. या नृत्यातील लागणारी सामग्री रानातूनच जमा करावी लागते. नृत्यात सहभागी होणारे लोक घर सोडून गावात सराव करायला सोयीच्या मोकळ्या जागेवर जमा होतात व सुमारे १०-१५ दिवस नृत्याचा सराव करतात. या नृत्यात वाजंत्री, देखरेख करणारे, पूजा करणारे, संरक्षण करणारे, नाचणारे अशी माणसे असतात. यात राय, बावा बुद्या, वन्य प्राणी, चेटकीण वा काली इत्यादींचा समावेश असतो.एका संघात जवळपास २० ते २५० लोकांचा समूह नाच सादर करतो. एकाच गावातील वा जवळपासच्या अनेक गावांतील लोक अशा नाचात सहभाग घेतात.

विद्वानांच्या मते हा उत्सव प्राचीन अग्निपूजन परंपरेचा आविष्कार आहे. होळीच्या सणाचे आज सगळीकडे प्रचलित असलेले स्वरूप पाहिले तर लक्षात येते ते असे की हा सण मुळात लौकिक पातळीवरचा असावा अशी अख्यायिका आहे.

■गेर (गेऱ्या)नृत्य :~

गेर नृत्य

होळीच्या निमित्ताने केल्या जाणाऱ्या गेर नृत्यासाठी पावरा लोक ख्यातनाम आहेत. या नृत्यात वाजंत्री, देखरेख करणारे, पूजन करणारे, संरक्षण करणारे, नाचणारे अशी माणसे असतात.

●नर्तकांचे प्रकार

●राय:~

हे गेर नृत्यातील नर्तक असतात. त्यांचा पेहरावात दोन  नववारी (नाटी, लुगडं)साड्यांचे केलेले उपरणे असते. कंबरेखाली एक साडी गोलाकार गुंडाळलेली असते. नर्तकांच्या हातात तलवार व डोक्यावर रंगीत पागोटे असते. यांच्या सोबत साडी नेसलेले स्त्री वेषातील पुरुष असतात. या सर्वांना गेर नृत्यातील शिस्त चोखपणे पाळावी लागते. हत्यारबंद असलेल्या रायांचे गेरनृत्य पाहण्यास मनमोहक असते.

●बावा बूद्या:~

हे गेर नृत्यातील नर्तक असतात. यांचा पेहराव आकर्षक असतो. डोक्यावर बांबूपासून तयार केलेला टोप असतो. अंगावर पांढर्‍या रंगाने नक्षी वा रेषा काढलेल्या असतात. गळ्यात(उभराच्या फळापासून) माळा असतात. कंबरेभोवती दूधीभोपळ्याची (तुबंळा)फळे बांधलेली असतात. हातात तलवार वा लाकडी बांबूची काठी असते. व कंबरेला व पायात घुंगरू(घागऱ्या) बांधलेले असतात. हे घुंगरांच्या ठेक्यावर किंवा ढोलाच्या ठेक्यावर नाचतात. एका तालात नाचणे व घुंगरांचा आवाज यावर या बावाबुद्धयांचे नृत्य पाहण्यासारखे असते.

●वन्यप्राणी:~

वेषात अस्वल, वाघ ,माकड,इत्यादी प्राणी असतात. यांना नाचण्याचे बंधन नसते, हे लोक लोकांचे मनोरंजन करतात व आपल्या संघाचे रक्षण करतात.

●चेटकीण व काली:~

प्रत्येक संघात एक चेटकीण(काली) असते. तोंड व संपूर्ण अंग काळ्या रंगाने रंगवलेला माणूस ही भूमिका करतो. त्याच्या हातात सूप व लाकडी पळी (मोठा चमचा,चाटू)असतो. ह्यामुळे आपल्या संघाला कोणाची नजर लागत नाही. आपल्या संघाचे रक्षणाची जबाबदारी यांच्यावरसुद्धा असते.

●वाद्य:~ढोल,ढुलक,पेपाऱ्य,मांदल,तुतड्य,डाक,ताट,पिरी, पावली(पावा),रणथं

●देव-देवता:~

पावरा समाज संपूर्ण निसर्गपूजक आहे.

पावरा समाजातील देवाची नावे-

बाबदेव,गाव हिवंदेव, नवाय (गिरहून),गुवाण,वाघदेव, वंथर भामन,राणी काजल, याहा मोगी,इंदल,

~लक्ष्मण मोगरा पावरा ,

तिनसमाळ ता धडगाव जि नंदुरबार

मो नं.-[[2]]