नंदुरबार जिला

मुक्त ज्ञानकोश विकिपीडिया से
Jump to navigation Jump to search
नंदुरबार
—  जिला  —
Map of महाराष्ट्र with नंदुरबार marked महाराष्ट्र के मानचित्र में नंदुरबार जिला नीले में दर्शित
समय मंडल: आईएसटी (यूटीसी+५:३०)
देश Flag of India.svg भारत
राज्य महाराष्ट्र
तहसील 1.शहादा

2.नंदुरबार
3.नवापूर
4.तळोदा
5.अक्कलकुवा
6.अक्राणी

मुख्यालय नंदुरबार


जनसंख्या
घनत्व
1,309,135 (2001 के अनुसार )
• 260/किमी2 (673/मील2)
लिंगानुपात 975 /
साक्षरता
• पुरुष
• महिला
46.63%%
• 55.11%%
• 37.93%%
क्षेत्रफल
ऊँचाई (AMSL)
5,035 km² (1,944 sq mi)
• आदिवासी अस्मिता मीटर
ISO 3166-2 IN-MH-NB
आधिकारिक जालस्थल: nandurbar.nic.in

निर्देशांक: 21°13′41″N 74°08′32″E / 21.228°N 74.1422°E / 21.228; 74.1422 नंदुरबार भारतीय राज्य महाराष्ट्र का एक जिला है। जिले का मुख्यालय नंदुरबार है। आदिवासी लिए प्रसिद्ध नंदुरबार महाराष्ट्र का एक नवगठित जिला है। इस जिले को धूले जिले से पृथक कर 1 जुलाई 1998 में गठित किया गया था। 5055 वर्ग किलोमीटर में फैला यह जिला नंदुरबार, नवापुर, अक्कलकुवा, तलोदा और शहादा ताल्लुकों में बंटा हुआ है। यहां का तोरणमाल हिल स्टेशन पर्यटकों के बीच काफी लोकप्रिय है। साथ ही तोरणमाळ सिटी टेंपल, प्रकाशा, दत्तात्रेय मंदिर, हिडिंबा का जंगल, मछिन्द्रनाथ गुफा, पुष्पदंतेश्वर मंदिर, चीनी मिल, वाल्हेरी तळोदा, सातपुड़ा की पहाड़ियां और अक्राणी यहां के अन्य प्रमुख दर्शनीय स्थल हैं, जिन्हें देखने के लिए लोग नियमित रूप से आते रहते हैं। जिले में प्रमुख मावची,गावीत,कोकणी,भिल,वसावे,पावरा,टोकरे-कोली यह आदिवासी जनजाती रहते है। नंदुरबार जिले से होकर दो प्रमुख नदीयां बहती हे. तापी एवं नर्मदा. पश्चिम कि ओर नर्मदा नदी महाराष्ट्र एवं गुजरात मध्य प्रदेश कि सीमां निश्चित करती है। ~आदिवासी पावरा समाज~

आदिवासी पावरा समाज हा महाराष्ट्र,मध्य प्रदेश व गुजरात यांच्या सीमाभागात राहणारा समाज आहे. पावरा समाजातील लोक सातपुड्याच्या पायथ्याकडील प्रदेशांत राहतात. महाराष्ट्र, गुजरात व मध्यप्रदेश ह्या राज्यांत पावरा समाज विखुरलेला असून तेथील भौगोलिक परिसर, पर्यावरण व आजूबाजूला असणाऱ्या इतर समाजासोबतचे सानिध्य ह्यामुळे त्यांच्यात काही प्रमाणात विविधता आढळते. पावरा जमातीचे लोक मध्यम बांध्याचे, किंचित सावळ्या रंगाचे व स्वभावाने प्रामाणिक, लाजरे असतात.तसेच पावरा समाज हा महाराष्ट्रात सर्वात जास्त भागात विखुरलेला आहे . ■भाषा:~ पावरा समाजाची पावरी ही मुख्य बोलीभाषा असून तिच्यात स्थानपरत्वे व आजूबाजूला बोलल्या जाणाऱ्या इतर भाषांचा प्रभाव पडलेला आढळतो. नंदुरबार जिल्ह्यातील उत्तरेला असलेल्या नर्मदेच्या काठावर असणाऱ्या पावरांना नोंददळया, अक्राणी (धडगांव) तालुक्यातील डोंगराळ भागात राहणाऱ्यांना भारवट्या, शहादा, तळोदा तालुके, तसेच धुळे जिल्ह्यातील शिरपूर तालुका ह्या सपाट पट्ट्यात राहणाऱ्यांना देहवाल्या, मध्यप्रदेश व महाराष्ट्र सीमेवर निंबाळ्या, राठवा, बारेला असे म्हणतात. या सर्वांच्या बोलीभाषांत, पेहरावात काही प्रमाणात विविधता दिसून येते. ■पेहराव:~ पावरा समाजाच्या पुरुषांपैकी काही जुने लोक अजूनही कमरेला फक्त लंगोट लावतात व त्यावर धोतराने कंबर बांधून वर सदरा, बंडी घालतात. शिकलेले तरुण आता शर्ट-पँट वापरायला लागले आहेत. जुन्या स्त्रिया नाटी (लुगडे) नेसतात. त्या वाक्या, बाट्ट्या, आहडी, हाकूल, पैंजण, पिंदणा असे चांदीचे पारंपरिक दागिने घालतात. ■सण-उत्सव:~ पावरा आदिवासी जमातीत विविध सण उत्सव साजरे केले जातात. त्यापैकी होळी ह्या सणाला खूप महत्त्व दिले जाते. होळी सणाला जे बावा बुद्या बनतात ते पाच दिवस उपवास पाळून खाटेवर न झोपता जमिनीवर झोपतात. सर्वांच्या शरीरावर राखेने किंवा पांढऱ्या रंगाने नक्षी काढतात. डोक्यावर मोरपिसाचा अथवा बांबूपासून बनवलेला टोप घालतात. कमरेला मोठे घुंगरु किंवा सुकलेले दोडके(तुबंळी) बांधतात. होळी अगोदर बोंगऱ्या, मेलादा इ. उत्सव साजरे केले जातात.

होळीशिवाय इतर सणही साजरे केले जातात . त्यात नवाई(गिरहून), बाबदेव, वाघदेव, वंथर भामन, गाव हिंवदेव, अस्तंबा महाराज, राणी काजल, इंदल इ. देवांच्या पूजा होतात. ■विवाह लग्न समारंभ:~ पावरा समाजात लग्नसोहळा पारंपरिक पद्धतीने होतो. साधारणत: तीन दिवसाचा हा सोहळा असतो. पावरा समाज अजूनही बराचसा मातृसत्ताक असल्याने स्त्रियांना आदराचे स्थान असते. विवाहात नवरा मुलगा मुलीच्या घरच्यांना हुंडा (देजो) देतो. ही रक्कम समाजाने संबंधितांची आर्थिक स्थिती पाहून समाजातील वरीष्ठ लोकांनी ठरवुन दिलेली असते. त्याच्यापेक्षा जास्त रक्कम वधुपित्याला घेता येत नाही. हुंडा वरपक्ष वधूला देत असल्याने हुंडा बळी अथवा स्त्रीभ्रूण हत्या असले प्रकार पावरा जमातीत होत नाहीत. लग्न असो वा पारंपरिक कोणताही उत्सव असो, त्यात मोहाच्या फुलांपासून बनवलेले मद्य (मुवडा न हुरू)पूजेसाठी व पाहुण्यांना पेय म्हणून मोठ्या प्रमाणात वापरले जाते. ●वर-वधू पूजन:~ रात्री-गिरहन पूजन ,दहेज(देजो)पूजन,नाटी(लुगडं)पूजन, डुडन्या पूजन,वधू-वधाव पूजन,टुपली(टोपली)पूजन,उभली रीत पूजन ,वधू पाय वंदन पूजन

■पावरा समाज संस्कृती:~ पावरा समाज आजही आपली सांस्कृतिक विविधता, पारंपरिक सण उत्सव, आपली भाषा, रुढी व परंपरा टिकवून आहे. काही प्रथा चांगल्या, काही वाईटही आहेत. डाकीण, बालविवाह, अंधश्रद्धा ह्या समाजात आजही असलेल्या वाईट प्रथा आहेत. आता समाजातील सुशिक्षित लोक लोक चळवळीतून ह्या अनिष्ट प्रथंविरोधात प्रबोधन करुन लोकजागृती करत आहेत. मुलांमधील कुपोषण व बालमृत्यू हे ह्या समाजासाठी शापच ठरले आहेत. आता विविध शासकीय आरोग्यसेवा व काही स्वंयसेवी संस्थांच्या मदतीने त्यावर मात करण्याचे प्रयत्न चालू आहेत. ■होळी सण :~ होळीच्या निमित्ताने केल्या जाणाऱ्या गेर नृत्यासाठी पावरा लोक ख्यातनाम आहेत. होळीच्या अगोदर १५ दिवसांपासून गेर नृत्याच्या तयारीस सुरुवात होते. या नृत्यातील लागणारी सामग्री रानातूनच जमा करावी लागते. नृत्यात सहभागी होणारे लोक घर सोडून गावात सराव करायला सोयीच्या मोकळ्या जागेवर जमा होतात व सुमारे १०-१५ दिवस नृत्याचा सराव करतात. या नृत्यात वाजंत्री, देखरेख करणारे, पूजा करणारे, संरक्षण करणारे, नाचणारे अशी माणसे असतात. यात राय, बावा बुद्या, वन्य प्राणी, चेटकीण वा काली इत्यादींचा समावेश असतो.एका संघात जवळपास २० ते २५० लोकांचा समूह नाच सादर करतो. एकाच गावातील वा जवळपासच्या अनेक गावांतील लोक अशा नाचात सहभाग घेतात. विद्वानांच्या मते हा उत्सव प्राचीन अग्निपूजन परंपरेचा आविष्कार आहे. होळीच्या सणाचे आज सगळीकडे प्रचलित असलेले स्वरूप पाहिले तर लक्षात येते ते असे की हा सण मुळात लौकिक पातळीवरचा असावा अशी अख्यायिका आहे.

■गेर (गेऱ्या)नृत्य :~ गेर नृत्य होळीच्या निमित्ताने केल्या जाणाऱ्या गेर नृत्यासाठी पावरा लोक ख्यातनाम आहेत. या नृत्यात वाजंत्री, देखरेख करणारे, पूजन करणारे, संरक्षण करणारे, नाचणारे अशी माणसे असतात. ●नर्तकांचे प्रकार ●राय:~

हे गेर नृत्यातील नर्तक असतात. त्यांचा पेहरावात दोन  नववारी (नाटी, लुगडं)साड्यांचे केलेले उपरणे असते. कंबरेखाली एक साडी गोलाकार गुंडाळलेली असते. नर्तकांच्या हातात तलवार व डोक्यावर रंगीत पागोटे असते. यांच्या सोबत साडी नेसलेले स्त्री वेषातील पुरुष असतात. या सर्वांना गेर नृत्यातील शिस्त चोखपणे पाळावी लागते. हत्यारबंद असलेल्या रायांचे गेरनृत्य पाहण्यास मनमोहक असते.

●बावा बूद्या:~

हे गेर नृत्यातील नर्तक असतात. यांचा पेहराव आकर्षक असतो. डोक्यावर बांबूपासून तयार केलेला टोप असतो. अंगावर पांढर्‍या रंगाने नक्षी वा रेषा काढलेल्या असतात. गळ्यात(उभराच्या फळापासून) माळा असतात. कंबरेभोवती दूधीभोपळ्याची (तुबंळा)फळे बांधलेली असतात. हातात तलवार वा लाकडी बांबूची काठी असते. व कंबरेला व पायात घुंगरू(घागऱ्या) बांधलेले असतात. हे घुंगरांच्या ठेक्यावर किंवा ढोलाच्या ठेक्यावर नाचतात. एका तालात नाचणे व घुंगरांचा आवाज यावर या बावाबुद्धयांचे नृत्य पाहण्यासारखे असते.

●वन्यप्राणी:~

वेषात अस्वल, वाघ ,माकड,इत्यादी प्राणी असतात. यांना नाचण्याचे बंधन नसते, हे लोक लोकांचे मनोरंजन करतात व आपल्या संघाचे रक्षण करतात.

●चेटकीण व काली:~

प्रत्येक संघात एक चेटकीण(काली) असते. तोंड व संपूर्ण अंग काळ्या रंगाने रंगवलेला माणूस ही भूमिका करतो. त्याच्या हातात सूप व लाकडी पळी (मोठा चमचा,चाटू)असतो. ह्यामुळे आपल्या संघाला कोणाची नजर लागत नाही. आपल्या संघाचे रक्षणाची जबाबदारी यांच्यावरसुद्धा असते.

●वाद्य:~ढोल,ढुलक,पेपाऱ्य,मांदल,तुतड्य,डाक,ताट,पिरी, पावली(पावा),रणथं ●देव-देवता:~ पावरा समाज संपूर्ण निसर्गपूजक आहे. पावरा समाजातील देवाची नावे- बाबदेव,गाव हिवंदेव, नवाय (गिरहून),गुवाण,वाघदेव, वंथर भामन,राणी काजल, याहा मोगी.

यातायात एवं संचार[संपादित करें]

  • कुल रेलवे लाइन की लंबाई :90 km
  • सडअक द्वारा जुड़े ग्राम
    • 12 मासी:671
    • अस्थायी :262
  • सड़कों की कुल लंबाई :4338 km
  • राष्ट्रीय राजमार्गों की कुल लंबाई :44 km
  • राज्य राजमार्गों की कुल लंबाई :611 km
  • मुख्य जिला मार्गों की की कुल लंबाई :948 km
  • अन्य जिलों की सड़कों की कुल लंबाई :672 km
  • ग्रामीण सड़कों की कुल लंबाई :2063 km


मौसम[संपादित करें]

नंदुरबार
जलवायु सारणी (व्याख्या)
माजूजुसिदि
 
 
7
 
25
11
 
 
1.18
 
27
13
 
 
1.42
 
32
18
 
 
1.79
 
37
22
 
 
9.15
 
38
25
 
 
108.62
 
33
25
 
 
373.63
 
28
23
 
 
134.91
 
27
22
 
 
122.75
 
30
21
 
 
40.40
 
31
19
 
 
16.39
 
28
15
 
 
3.49
 
25
12
औसत अधिकतम एवं न्यूनतम तापमान (°से.)
कुल वर्षा (मि.मी)
स्रोत: [2]


सन्दर्भ[संपादित करें]

  • "Nandurbar District". महाराष्ट्र सरकार.
  • "History of Khandesh". = महाराष्ट्र सरकार.

बाहरी कड़ियाँ[संपादित करें]