सामग्री पर जाएँ

अखिल भारतीय छात्र परिषद

मुक्त ज्ञानकोश विकिपीडिया से
अखिल भारतीय छात्र संघ

एआईएसएफ का ध्वज
संक्षेपाक्षर AISF
स्थापना 12 अगस्त 1936 (89 वर्ष पूर्व) (1936-08-12), लखनऊ, यूनाइटेड प्रोविंसेस, ब्रिटिश भारत
प्रकार छात्र संगठन
उद्देश्य वैज्ञानिक समाजवाद[1]
मुख्यालय 4/7, आसफ अली रोड, नई दिल्ली-110002, भारत [2]
स्थान
अध्यक्ष
Viraaj Devang
महासचिव
Dinesh Sreerangaraj
मुख्य अंग
Student's Action[3]
संबद्धता
जालस्थल www.aisf.org.in

अखिल भारतीय छात्र संघ (AISF) भारत का सबसे पुराना छात्र संगठन है, जिसकी स्थापना वर्ष 1936 में हुई थी। यह संगठन भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (CPI) की विचारधारा से प्रभावित है।

स्वतंत्रता-पूर्व काल

[संपादित करें]

AISF की स्थापना 12 अगस्त 1936 को भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन के मार्गदर्शन एवं सहयोग से हुई थी।[4][5]

इसका स्थापना सम्मेलन लखनऊ के गंगा प्रसाद मेमोरियल हॉल में आयोजित हुआ, जिसमें देशभर से 936 प्रतिनिधियों ने भाग लिया।[6]

सम्मेलन का उद्घाटन जवाहरलाल नेहरू ने किया तथा इसकी अध्यक्षता मुहम्मद अली जिन्ना ने की। इस सम्मेलन में प्रेम नारायण भार्गव को पहला महासचिव चुना गया।[6]

दूसरा सम्मेलन नवंबर 1936 में लाहौर में आयोजित हुआ, जिसमें संगठन का संविधान पारित किया गया। इसकी अध्यक्षता शरत चंद्र बोस ने की तथा गोविंद बल्लभ पंत ने भी संबोधित किया।

AISF के नेता हेमू कालानी को 1942 के भारत छोड़ो आंदोलन में भाग लेने के कारण ब्रिटिश सरकार ने गिरफ्तार कर 1943 में फांसी दे दी। इसी प्रकार कनकलता बरुआ भी स्वतंत्रता संग्राम में शहीद हुईं।[7]

1943 के बंगाल के अकाल के दौरान AISF ने राहत कार्यों में भाग लिया।[8]

1946 में रॉयल इंडियन नेवी विद्रोह के दौरान AISF ने नौसैनिकों के समर्थन में छात्रों को संगठित किया।[7]

स्वतंत्रता के बाद

[संपादित करें]

स्वतंत्रता के बाद AISF ने शिक्षा, साम्राज्यवाद विरोध और सामंतवाद विरोध जैसे मुद्दों पर कार्य किया। इसने तेलंगाना विद्रोह में भी भूमिका निभाई।[9]

AISF ने गोवा मुक्ति आंदोलन में भी सक्रिय भागीदारी की।[10]

AISF ने कोठारी आयोग से संबंधित शैक्षिक सुधारों में भी भाग लिया।[11]

1980 के दशक में खालिस्तान आंदोलन के दौरान AISF ने अलगाववाद के विरुद्ध सक्रिय भूमिका निभाई।[12]

राज्य स्तर पर उपस्थिति

[संपादित करें]

AISF की उपस्थिति केरल, बिहार, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा, तेलंगाना, आंध्र प्रदेश, तमिलनाडु, कर्नाटक, राजस्थान, असम, ओडिशा, उत्तर प्रदेश, महाराष्ट्र, दिल्ली और पंजाब सहित देश के अधिकांश राज्यों में है।

गतिविधियाँ

[संपादित करें]

विरोध और मांगें

[संपादित करें]
  • AISF ने 2019 में राष्ट्रीय शिक्षा नीति के खिलाफ विरोध किया।[13]
  • AISF के सदस्य 2019 में नागरिकता संशोधन अधिनियम विरोध प्रदर्शन में सक्रिय रहे।[14]
  • 2022 में रेलवे भर्ती परीक्षा विवाद में भी AISF की भागीदारी रही।[16]

राष्ट्रीय सम्मेलन

[संपादित करें]
क्रम संख्यावर्षस्थानअध्यक्षमहासचिव
1 (स्थापना सम्मेलन)12–13 अगस्त 1936लखनऊ (उत्तर प्रदेश)प्रेम नारायण भार्गव
222 नवम्बर 1936लाहौरप्रेम नारायण भार्गव
31–3 जनवरी 1938मद्रासअंसार हरवानी
41–2 जनवरी 1939कलकत्ताएम. एल. शाह
51–2 जनवरी 1940दिल्लीएम. एल. शाह
625–26 दिसम्बर 1940नागपुरएम. फारूकी
731 दिसम्बर 1941 – 1 जनवरी 1942पटनापेरिन भरूचा
828–31 दिसम्बर 1944कलकत्तासत्यपाल डांग
920 जनवरी 1946गुंटूरसत्यपाल डांग
103 जनवरी 1947दिल्लीअन्नदा शंकर भट्टाचार्य
1129–31 दिसम्बर 1947बंबईसत्यपाल डांगअन्नदा शंकर भट्टाचार्य
1223–27 जुलाई 1949कलकत्तासुशीला मदिमानअन्नदा शंकर भट्टाचार्य
131–5 जनवरी 1953हैदराबादहरिश चंद्र तिवारीएन. आर. दासारी
145–8 जनवरी 1955लखनऊबी. नरसिंहा रावसुखेंदु मजूमदार
152–4 जनवरी 1959उदयपुरविद्यासागर नौटियालहिरन दासगुप्ता
1729 दिसम्बर 1965 – 2 जनवरी 1966पांडिचेरीजोगिंदर सिंह दयालएस. सुधाकर रेड्डी
1821–23 दिसम्बर 1969नई दिल्लीबंत सिंह बराड़रंजीत गुहा
1920 जनवरी 1974कोचीनशंभू शरण श्रीवास्तवअजीज पाशा
201–9 फरवरी 1979लुधियानाअतुल कुमार अंजनअमरजीत कौर
2128–31 जनवरी 1983तिरुचिरापल्लीअतुल कुमार अंजनअमरजीत कौर
2213–16 दिसम्बर 1985गुंटूररविंद्र नाथ रायटी. लक्ष्मीनारायण
2315–18 फरवरी 1991बोकारोरविंद्र नाथ रायसोनी थेंगामोम
247–9 फरवरी 1996हैदराबादराहुल भाईजीटी. श्रीनिवास
2518–21 अक्टूबर 2000जालंधरटी. श्रीनिवासविजेंद्र केसरी
263–6 जनवरी 2006चेन्नईपी. मुरलीधरविजेंद्र केसरी
2713–15 फरवरी 2010पुडुचेरीपरमजीत धाबनअभय तक्साल
2828–30 नवम्बर 2013हैदराबादवल्ली उल्लाह खदरीविश्वजीत कुमार
2927–30 सितम्बर 2018अनंतपुरशुभम बनर्जीविक्की महेसरी
302023बेगूसरायविक्की महेसरी / वीराज देवांगदिनेश श्रीरंगराज

उल्लेखनीय नेता

[संपादित करें]
  1. "AISF fought heroically for freedom". The Times of India. 17 सितम्बर 2001. अभिगमन तिथि: 4 जनवरी 2020.
  2. "AISF - Official". www.aisf.org.in. अभिगमन तिथि: 1 दिसम्बर 2020.
  3. "Student Politics in British India and Beyond: The Rise and Fragmentation of the All India Student Federation (AISF), 1936–1950". South Asia Multidisciplinary Academic Journal. 2019. डीओआई:10.4000/samaj.6488.
  4. "History". All India Students Federation. मूल से से 10 जून 2018 को पुरालेखित।. अभिगमन तिथि: 9 मार्च 2019.
  5. Wilkinson, Tom (15 दिसम्बर 2019). "Student Politics in British India and Beyond: The Rise and Fragmentation of the All India Student Federation (AISF), 1936–1950". South Asia Multidisciplinary Academic Journal (22). डीओआई:10.4000/samaj.6488. आईएसएसएन 1960-6060. एस2सीआईडी 226826101.
  6. 1 2 "AISF has it genesis in Lucknow University". The Times of India. 15 मार्च 2016.
  7. 1 2 Lotha, Arhoni (2015). "Role of All India Students Federation In Freedom Struggle (1936-1947)" (PDF). अभिगमन तिथि: 23 मार्च 2021.
  8. A. B. Bardhan (जून 2013). "Satpal Dang: My Friend & Colleague, My Ideal". Tehelka. मूल से से 24 अक्टूबर 2017 को पुरालेखित।. अभिगमन तिथि: 23 एप्रिल 2021.
  9. "Student Politics in British India and Beyond". South Asia Multidisciplinary Academic Journal.
  10. "Karnail Singh: The Unsung Young Hero of Goa Liberation". मूल से से 22 जून 2021 को पुरालेखित।. अभिगमन तिथि: 17 मार्च 2026.
  11. Radical Politics in Meghalaya.
  12. "Communist legend". 12 जुलाई 2013. {{cite magazine}}: Cite magazine requires |magazine= (help)
  13. "Seeking public feedback on draft education policy an eyewash, say experts". The New Indian Express. 8 जुलाई 2019.
  14. "Youth bodies, student unions join forces to oppose CAA in Delhi". The Indian Express. 25 दिसम्बर 2019.
  15. "Distribution of ration, essential items continues". Daily Excelsior. 17 एप्रिल 2020.
  16. "Railways reaches out to 2 lakh aspirants over RRB exam protests". The Hindu. 4 फ़रवरी 2022.