सामग्री पर जाएँ

व्युत्पन्न इकाइयाँ

मुक्त ज्ञानकोश विकिपीडिया से

SI व्युत्पन्न इकाइयाँ SI मापन प्रणाली का ही हिस्सा हैं। इन्हें मूल इकाइयों से व्युत्पन्न करके बनाया जाता है।

व्युत्पन्न इकाइयाँ, अपने विशेष नाम सहित

[संपादित करें]

मूल इकाइयों को इकठ्ठे रखकर अन्य मात्राओं की इकाइयाँ व्युत्पन्न की जा सकती हैं। दो आम रहित इकाइयों रेडियन और स्टर्डियन सहित बीस व्युत्पन्न इकाइयाँ अपने विशेष नामों सहित हैं

SI मूल इकाइयों से व्युत्पन्न मुख्य इकाइयाँ
नाम चिह्न मात्रा अन्य इकाइयों में पद मूल इकाइयों में पद
हर्ट्ज Hz आवृत्ति 1/s s−1
न्यूटन N बल, भार m∙kg/s2 m∙kg∙s−2
पास्कल Pa दबाव, दाब N/m2 m−1∙kg∙s−2
जूल J ऊर्जा, कार्य, ऊष्मा N∙m = C·V = W·s m2∙kg∙s−2
वाट W शक्ति, विकिरणी बहाव J/s = V·A m2∙kg∙s−3
कूलम्ब C विद्युत आवेग या विद्युत बहाव s∙A s∙A
वोल्ट V वोल्टेज, विद्युत विभवांतर, इलेक्ट्रोमोटिव बल W/A = J/C m2∙kg∙s−3∙A−1
फैराड F विद्युत धारिता C/V m2∙kg−1∙s4∙A2
ओह्म Ω विद्युत प्रतिरोध, प्रतिबाधा, प्रतिघात V/A m2∙kg∙s−3∙A−2
सीमैन्स S विद्युत चालकता 1/Ω m−2∙kg−1∙s3∙A2
वैबर Wb चुम्बकीय बहाव J/A m2∙kg∙s−2∙A−1
टैस्ला T चुम्बकीय क्षेत्र V∙s/m2 = Wb/m2 = N/(A∙m) kg∙s−2∙A−1
हेनरी H प्रेरकत्व V∙s/A = Wb/A m2∙kg∙s−2∙A−2
सेल्सियस °C सेल्सियस तापमान t°C = tK  273.15 K
ल्यूमैन lm प्रकाशीय बहाव cd∙sr cd
लक्स lx प्रदीपन lm/m2 m−2∙cd
बैक्वेरल Bq रेडियोधर्मिता (क्षय प्रति इकाई समय) 1/s s−1
ग्रेय Gy (आयनीकरण विकिरण की) अवशोषित मात्रा J/kg m2∙s−2
सैवर्ट Sv (आयनीकरण विकिरण की) समान मात्रा J/kg m2∙s−2
कटल kat उत्प्रेरण क्रिया mol/s s−1∙mol

अन्य मात्राएं और इकाइयां

[संपादित करें]
SI इकाइयों से व्युत्पन्न की गयीं मिश्रित इकाइयाँ
नाम चिह्न् मात्रा SI मूल इकाइयों में पद लेखन
वर्ग मीटरm2 क्षेत्रm2
घन मीटरm3 आयतनm3
मीटर प्रति सैकिण्डm/s गति, वेगm•s1
मीटर प्रति सैकिण्ड वर्गm/s2 त्वरणm•s2
मीटर प्रति सैकिण्ड घनm/s3 jerkm•s3
मीटर प्रति सैकिण्ड4 m/s4 स्नैपm•s4
रेडियन प्रति सैकिण्डrad/s कोणीय वेगs1
न्यूटन सैकिण्डN•s संवेग, आवेगkg•m•s1
न्यूटन मीटर सैकिण्डN•m•s कोणीय संवेगkg•m2•s1
न्यूटन मीटरN•m बलाघूर्णkg•m2•s2
प्रतिलोम मीटरm1 तरंग संख्याm1
किलोग्राम प्रति घन मीटरkg/m3 घनत्व, भार घनत्वkg•m3
घन मीटर प्रति किलोग्रामm3/kg विशिष्ट आयतनkg1•m3
मोल प्रति घन मीटरmol/m3 amount (-of-substance) concentrationm3•mol
घन मीटर प्रति मोलm3/mol मोलीय घनत्वm3•mol1
जूल प्रति केल्विनJ/K ऊष्मा क्षमता, entropykg•m2•s2•K1
जूल प्रति केल्विन मोलJ/(K•mol) मोलीय heat capacity, मोलीय entropy kg•m2•s2•K1•mol1
जूल प्रति किलोग्राम केल्विन J/(K•kg) विशिष्ट ऊष्मा क्षमता, विशिष्ट entropy m2•s2•K1
जूल प्रति मोलJ/mol मोलीय ऊर्जाkg•m2•s2•mol1
जूल प्रति किलोग्रामJ/kg विशिष्ट ऊर्जाm2•s2
जूल प्रति घन मीटरJ/m3 ऊर्जा घनत्वkg•m1•s2
न्यूटन प्रति मीटरN/m = J/m2 surface tensionkg•s2
वाट प्रति वर्ग मीटरW/m2 heat flux density, irradiancekg•s3
वाट प्रति मीटर केल्विन W/(m•K) thermal चालकता kg•m•s3•K1
वर्ग मीटर प्रति सैकिण्ड m2/s kinematic viscosity, diffusion coefficient m2•s1
pascal सैकिण्ड Pa•s = N•s/m2 dynamic viscositykg•m1•s1
कूलम्ब प्रति घन मीटर C/m3 विद्युत आवेग घनत्वm3•s•A
एम्पीयर प्रति वर्ग मीटरA/m2 विद्युत धारा घनत्वA•m2
सीमेन्स प्रति मीटरS/m चालकता kg1•m3•s3•A2
सीमेन्स वर्ग मीटर प्रति मोल S•m2/mol मोलीय चालकताkg-1•s3•mol1•A2
farad प्रति मीटरF/m पर्मिटिविटीkg1•m3•s4•A2
हेनरी प्रति मीटरH/m पारगम्यताkg•m•s2•A2
वोल्ट प्रति मीटर V/m विद्युत क्षेत्र बलkg•m•s3•A1
एम्पीयर प्रति मीटरA/m चुम्बकीय क्षेत्र बलA•m1
कैण्डेला प्रति वर्ग मीटरcd/m2 luminancecd•m2
कूलम्ब प्रति किलोग्रामC/kg exposure (X and gamma rays)kg1•s•A
ग्रेय प्रति सैकिण्डGy/s absorbed dose ratem2•s3
ओह्म मीटरΩ•m resistivitykg•m3•s3•A2
बदलें

सन्दर्भ

[संपादित करें]
  • I. Mills, Tomislav Cvitas, Klaus Homann, Nikola Kallay, IUPAC: Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry, 2nd edition (June 1993), Blackwell Science Inc (p. 72)