विफल राज्य
एक ऐसा राज्य जो अपने बुनियादी कार्यों को पूरा करने में अब सक्षम नहीं है, या जिसे सक्षम नहीं माना जा | |||
| मीडिया अपलोड करें | |||
| का उपवर्ग | राज्य | ||
|---|---|---|---|
| गली का पता | |||
| Original publication | |||
| |||
विफल राज्य (Failed state) एक ऐसा राज्य है जो बुनियादी सुरक्षा और विकास कार्यों को पूरा करने की अपनी क्षमता खो चुका है, तथा जिसका अपने क्षेत्र और सीमाओं पर प्रभावी नियंत्रण नहीं रह गया है। एक विफल राज्य की सामान्य विशेषताओं में एक ऐसी सरकार का होना शामिल है जो कर वसूली, कानून प्रवर्तन, सुरक्षा सुनिश्चित करने, क्षेत्रीय नियंत्रण, राजनीतिक या नागरिक कार्यालयों में कर्मचारियों की नियुक्ति, और बुनियादी ढांचे के रखरखाव में अक्षम होती है।[1] जब ऐसा होता है, तो इसके संभावित परिणामों में व्यापक भ्रष्टाचार और अपराधीकरण, राज्य और गैर-राज्य अभिकर्ताओं का हस्तक्षेप, शरणार्थी संकट, आबादी का अनैच्छिक विस्थापन, तीव्र आर्थिक गिरावट, तथा राज्य के भीतर और बाहर से होने वाला सैन्य हस्तक्षेप शामिल हो सकते हैं।[2]
इस शब्द का प्रयोग पहली बार 1990 के दशक में सोमालिया के गृहयुद्ध का वर्णन करने के लिए किया गया था। 1991 में हुए एक तख्तापलट में तानाशाह सियाद बर्रे को सत्ता से बेदखल कर दिए जाने के बाद यह देश अराजकता में डूब गया था, जिसके कारण वहाँ के विभिन्न कबीलों के बीच आंतरिक संघर्ष शुरू हो गए थे।[1] 2020 के दशक की शुरुआत में, अफ़ग़ानिस्तान,[3] मध्य अफ़्रीकी गणराज्य, कांगो लोकतान्त्रिक गणराज्य, हैती,[4][5] लेबनान,[6] लीबिया,[7][8] माली,[9][10] म्यान्मार,[11][12] सोमालिया, दक्षिण सूडान, सूडान,[13] सीरिया,[3] और यमन[14] — इन सभी को विफल राज्यों के रूप में वर्णित किया गया है।[15]
राज्यों के शासन-स्तर का आकलन करने के लिए विभिन्न मापदंड विकसित किए गए हैं, हालांकि विशेषज्ञों और विद्वानों के बीच इस बात को लेकर काफी मतभेद हैं कि किसी राज्य को विफल मानने के लिए सरकारी नियंत्रण का कौन सा विशिष्ट स्तर होना चाहिए।[16] 2023 में, थिंक टैंक 'फंड फॉर पीस' ने अपने नाज़ुक राज्य सूचकांक की सबसे संवेदनशील श्रेणियों के अंतर्गत 12 देशों को चिह्नित किया था।[17] औपचारिक रूप से किसी राज्य को "विफल" घोषित करना एक विवादास्पद निर्णय हो सकता है जिसके महत्वपूर्ण भू-राजनीतिक परिणाम होते हैं।
सन्दर्भ
[संपादित करें]- 1 2 "The A to Z of international relations". The Economist (अंग्रेज़ी भाषा में). अभिगमन तिथि: 2026-06-28.
- ↑ "What Does "State Fragility" Mean? | The Fund for Peace". ffp.statesindex.org. अभिगमन तिथि: 2026-06-28.
- 1 2 "What makes a failed state?". The Economist. आईएसएसएन 0013-0613. अभिगमन तिथि: 2026-06-28.
- ↑ Taylor, Luke (2023-01-10). "Haiti left with no elected government officials as it spirals towards anarchy". The Guardian (ब्रिटिश अंग्रेज़ी भाषा में). आईएसएसएन 0261-3077. अभिगमन तिथि: 2026-06-28.
- ↑ Board, Editorial (2023-05-18). "Opinion | The West fiddles as Haiti unravels". The Washington Post (अमेरिकी अंग्रेज़ी भाषा में). आईएसएसएन 0190-8286. अभिगमन तिथि: 2026-06-28.
- ↑ Bazzi, Samia (2024), Bazzi, Samia (ed.), "Why Has Lebanon Become a Failing State?", Language in a Failed State: Public Discourse in the Lebanese Crisis (अंग्रेज़ी भाषा में), Springer Nature Switzerland, pp. 19–30, डीओआई:10.1007/978-3-031-67000-8_2, ISBN 978-3-031-67000-8, अभिगमन तिथि: 2026-06-28
- ↑ "Authorities try to contain anger in aftermath of Libya floods". Reuters (अमेरिकी अंग्रेज़ी भाषा में). अभिगमन तिथि: 2026-06-28.
- ↑ Wintour, Patrick (2023-09-13). "Libya's floods are result of climate crisis meeting a failed state". The Guardian (ब्रिटिश अंग्रेज़ी भाषा में). आईएसएसएन 0261-3077. अभिगमन तिथि: 2026-06-28.
- ↑ "Factbox: Why Mali is in turmoil again". U.K. (ब्रिटिश अंग्रेज़ी भाषा में). मूल से से 19 अगस्त 2020 को पुरालेखित।. अभिगमन तिथि: 2026-06-28.
- ↑ "Mali timeline: From military coup to interim leaders removed" (अंग्रेज़ी भाषा में). अभिगमन तिथि: 2026-06-28.
- ↑ "Myanmar could be Asia's next failed state". The Economist. आईएसएसएन 0013-0613. अभिगमन तिथि: 2026-06-28.
- ↑ "UN envoy: Myanmar faces possibility of major civil war". AP News (अंग्रेज़ी भाषा में). 2021-03-31. अभिगमन तिथि: 2026-06-28.
- ↑ "After a year of war, Sudan is a failing state". The Economist. आईएसएसएन 0013-0613. अभिगमन तिथि: 2026-06-28.
- ↑ "The US Navy confronts a new Suez crisis". The Economist. आईएसएसएन 0013-0613. अभिगमन तिथि: 2026-06-28.
- ↑ उद्धरण त्रुटि:
<ref>का गलत प्रयोग;bti-indicesनाम के संदर्भ में जानकारी नहीं है। - ↑ Patrick, Stewart (2007-12-10). ""Failed" States and Global Security: Empirical Questions and Policy Dilemmas1: "Failed" States and Global Security". International Studies Review (अंग्रेज़ी भाषा में). 9 (4): 644–662. डीओआई:10.1111/j.1468-2486.2007.00728.x.
- ↑ "Fragile States Index 2023 – Annual Report | Fragile States Index". fragilestatesindex.org. अभिगमन तिथि: 2026-06-28.