सामग्री पर जाएँ

नेपालभाषा

मुक्त ज्ञानकोश विकिपीडिया से

नेपालभाषा, नेपाली (बहुविकल्पली भाषा से अलग है। इसी तरह खस भाषा भी नेपाल भाषा से भिन्न है। इनमें भ्रमित न हों।

नेपाल भाषा ('नेवा' अथवा 'नेपाल भाय्') नेपाल की एक प्रमुख भाषा है। यह भाषा १४वीं शताब्दी से लेकर १८वीं शताब्दी के अन्त तक नेपाल की प्रशासनिक भाषा थी। आजकल नेपाल की जो राजभाषा है वह नेपाली है, न कि नेपालभाषा।

नेपालभाषा, चीनी-तिब्बती भाषा-परिवार के अन्तर्गत तिब्बती-बर्मेली समूह में संयोजित है। यह रंजना लिपि, प्रचलित लिपि और देवनागरी लिपि में भी लिखी जाने वाली एक मात्र चीनी-तिब्बती भाषा है। यह भाषा दक्षिण एशिया की सबसे प्राचीन इतिहास वाली तिब्बती-बर्मेली भाषा है और तिब्बती बर्मेली भाषा में चौथी सबसे प्राचीन काल से उपयोग में लाई जाने वाली भाषा।

नेपाल भाषा
साँचा:Script/Newa,नेपाल भाषा
𑐣𑐾𑐰𑐵𑑅 𑐨𑐵𑐫𑑂, Nevāh Bhāy
उच्चारण[newaː bʱæː]
मातृभाषियाँ
८,६१,०००
देवनागरी
भाषा कोड
ISO 639-3
भाषा का नाम
बोली जाती है
क्षेत्र
कुल बोलने वाले
भाषा परिवार Default
  • {{{name}}}
भाषा कूट
ISO 639-1 None
ISO 639-2 टन्कण
ISO 639-3
नेपाल भाषा के लिपि

वर्गीकरण

[संपादित करें]

यह भाषा चीनी-तिब्बती भाषा परिवार के अन्तर्गत तिब्बती-बर्मेली समूह में संयोजित है।

नेपाल भाषा बहुत सी लिपियों में लिखी जाती है। इनमें प्रमुख लिपियां हैं - रञ्जना, प्रचलित लिपि, ब्राह्मी, भूजिँगोल, देवनागरी आदि। ये सभी लिपियाँ बाएं से दाएं तरफ लिखी जाती है। इन सभी लिपियों में स्वरमाला और व्यंजनमाला नामक दो प्रकार के अक्षर होते हैं।

विकास क्रम

[संपादित करें]
"बुद्ध धर्म व नेपाल भाषा" नामक पत्रिका का मुखपृष्ठ (1929)

नेपाल भाषा नेपाल मण्डल (काठमांडू उपत्यका) की मूल भाषा है। इस भाषा का उत्पत्ति-स्थान काठमांडू ही है। काठमांडू में किरांत शासन के समय में इस भाषा पर किरांती भाषा का प्रभाव पड़ा। तिब्बत के साथ शताब्दियों के व्यापारिक सम्बन्धों के कारण इस भाषा में तिब्बती भाषा का भी उल्लेख्य प्रभाव दिखता है। लिच्छवी काल और मल्ल काल में संस्कृत तथा शाहकाल में खस भाषा का प्रभाव भी इस भाषा में दिखने लगा।

तिब्बती-बर्मेली भाषा परिवार की भाषा होने के बावजूद वर्षो तक भारोपेली भाषा के सम्बन्ध ने नेपाल भाषा का स्वरूप विशेष रूप से नामपद थोडा भारोपेली जैसा बना दिया है।

नेपाली मिडिया में निजी क्षेत्र की भागीदारी के बाद इस भाषा के विकास को गति मिली है।

साहित्य

[संपादित करें]

नेपाल भाषा साहित्य के आरम्भ का कोई ऐतिहासिक प्रमाण नहीं है। इसका विकास और विस्तार लिच्छवी तथा मल्ल काल में होने के तथ्य की उस समय में रचित विभिन्न नाटक, गीत, काव्य तथा तत्कालीन शिलालेख पुष्टि करते हैं।

नेपाल भाषा के महाकवि सिद्धिदास महाजु हैं।

साहित्यकार

[संपादित करें]

कुछ शव्द तथा वाक्य

[संपादित करें]
नेपाल भाषा हिन्दी
ज्वजलपा नमस्ते
छिगु नां छु ख? आप का नाम क्या है?
जिगु नां _____ ख मेरा नाम ______ है
न्हुगु दं या भिन्तुना ! शुभ नूतन वर्ष!
यमा मां
अबु पिता
अजी दादी, नानी, मातामही
अजा दादा, नाना, पितामही
पासा मित्र
गुठी संस्था
छें घर, गृह
मनु पुरूष, मानव
वास औषधी
बुखं समाचार
प्याखं नृत्य
दबली रंगमंच
लायकू राजभवन
ज्यास: कार्यलय
पस:/ पसल दूकान, आपण
चूक आंगन
न्हेपू मस्तिष्क
नूग हृदय
ल / ना जल, पानी

नेपालभाषा और नेपाली में अन्तर

[संपादित करें]

यहाँ कुछ सरल उदाहरणों द्वारा नेपालभाषा, नेपालभाषाका एक दोलखा नामक भाषिका तथा नेपाली भाषाओं का अन्तर दर्शाने का प्रयत्न किया गया है।

नेपाल भाषा दोलखा नेपाल भाषा नेपाली
ज्वजलपा स्याउदाइ नमस्ते
छिगु नां छु खः? छन नाम हाति खेङ? तपाईंँको नाम के हो?
जिगु नां … खः। जन नाम...खेङ। मेरो नाम … हो।
न्हूगु / न्हू दँया भिन्तुना! न्हुगु दय भिंगु टोनगी नयाँ वर्षको शुभकामना!
छिगु हालखबर छु दु ले? हाति दमु छन हालखबर? तपाईको हालखबर के छ?
जिगु फुकं बाला जन दोखुनु बाँलकुतु दमु मेरो सबै राम्रो छ
म्ह फुला? फले मफले हाती दमुले सञ्चय हुनुहुन्छ?
जा नया दियेधुनला? जा नै धोनरा? खाना खानुभयो
जा नयेधुन जा नै धोन्गी खाना खाइसकेँ
लसंहना बधाई बधाई
सुभाय् सुभाय धन्यबाद

आधारभूत शब्द

[संपादित करें]
नेपाल भाषा दोलखा नेपाल भाषा नेपाली
गुथि कुथि संस्था
छेँ छेँ घर
मनू मानुस मान्छे
वासः वास औषधी
बुखँ बुखन समाचार
बुँख्याःचा बुँख्याल खेतमा चरा तर्साउन राखिएको मान्छेजस्तो नमुना
ख्वाःपाः ख्वापाल मुकुन्डो
प्याखं प्याखन नृत्य
स‌ंकिपा सङ्किपात चलचित्र
दबू डोबर स्टेज / दवली
लाय्‌कू दरबार दरबार / राजकूल
ज्यास: ज्येकुथि कार्यालय
पस:/ पसल पसल पसल
चुक चोक चोक
न्ह्यपु निपु दिमाग
नुगः नुगर मुटु
मतिना माया माया
खः खेङ हो
मखु मखे होइन
जिउ / ज्यू जिर हुन्छ
मजिउ / मज्यू मजिउ हुन्न

सम्बोधन

[संपादित करें]
नेपाल भाषा दोलखा नेपाल भाषा नेपाली
जि जि
जिगु जन मेरो
छिः छि तपाईंँ
छि तिमी / तँ
छंगु छन तिम्रो
झी छिजी हामी
भाजु भाजु श्रीमान्
मयजु मयजु श्रीमाती
वयकः --- वहाँ
थन इकु यहाँ
आमु उ /उनी
थो इउ यो
हुँ --- त्यो
अन / आकन आमु त्यहाँ

प्रश्नवाचक शब्द

[संपादित करें]
नेपाल भाषा दोलखा नेपाल भाषा नेपाली
छु हाती के
छाय् हात्त किन
गथेयाना गिथी कसरी
गन गिवी कहाँ
गुगु गु कुन
गुलि गुली कति
गुब्ले गुल्प कहिले
सु गुन को
सुनं गुनान कसले
सुनापं गुनेनाप कोसंग
सुयागु गुने कसको
गननं गिवीलान् कहाँबाट
ग्व/गो ग्वा खोई

क्रियापद

[संपादित करें]
नेपाल भाषा दोलखा नेपाल भाषा नेपाली
कयेगु कई हान्नु
कनेगु कोँई भन्नु/सुनाउनु
कायेगु काई लिनु
क्वःगु कोई डढनु
ख्वयेगु खोई रुनु
खनेगु खोँई देख्नु
गयेगु गई चढ्नु
ग्वयेगू गोई (ताल्चा)लगाउनु
न्यायेगु ङाई टोक्नु
चायेगु चाई पखाल्नु
च्वयेगु चोई लेख्नु
च्वनेगु चोँई बस्नु
छायेगु छाई चढाउनु
छ्वयेगु छोई पठाउनु
ज्वनेगु जोँई समात्नु
तायेगु टाई काट्नु
त्वइगु तोई उदाउनू
त्वयेगु टोई उतार्नु
त्वनेगु तोँई पिउनु
थायेगु ठाई बुन्नु
थनेगु ठोँई उठाउनु
दयेगु डई लड्नु
दायेगु डाई कुट्नु
नयेगु नई खानु
नायेगु नाई मुछ्नु
पायेगु पाई सुकाउनु
पनेगु पोँई छेक्नु
फायेगु फाई मुछ्नु
फोनेगु फोँई माग्नु
बायेगु बाई छुट्टिनु
ब्वइगु बोई उड्नु
ब्वनेगु बोँई पढ्नु
मनेगु मोई उसिनु
लनेगु लोँई जोख्नु
लायेगु लाई ओछ्याउनु
स्वयेगु सोई हेर्नु
सनेगु सोँई हल्लिनु
हयेगु हाई ल्याउनु

खाद्यपदार्थ

[संपादित करें]
नेवारी भाषा दोलखा नेवारी नेपाली
जाकि जाकि चामल
वा या धान
छ्व छो गहुँ
कःनि / लाजा / लाब्जा काँकर मकै
मुस्या म्वार भटमास
माय् मास मास
जा जा भात
छुचुं / छुचुङ सोतु पीठो
मरि / मारि / मधि मारि रोटी
बजि / बै बजि चिउरा
धौ धरी दही
ल: / नाः लोखु पानी
ला थोंसी मासु
म्येय् ला मेसय थोंसी राँगाको मासु
खाया ला खाय थोंसी कुखुराको मासु
दुकुचा / दुगु या ला दोगय थोंसी बोकाको मासु
फाँया ला फाय थोंसी ब‌‌ंगुरको मासु
सुकू ला गान्केय थोंसी सुकुटी
लाभा / लाबा / लबा लँवा लसुन
हलू हल्ली हलेदो
जी जिर जिरा
चि चि नुन
बेचि बिर्चि विरेनुन
मल्ता ख्वार्सानी खुर्सानी
मलय् मरिच मरीच
अय्‌लाः ऐराक रक्सी
थ्वँ थोँ जाँड
बजां / बझां बझान हुक्का तम्माखु

सम्बन्ध

[संपादित करें]
नेपाल भाषा दोलखा नेपाल भाषा नेपाली
मां / अमा / मा माँ आमा
अबु / बा / अब्वा बा बुवा
अजि / बज्यय् बजै हजुरआमा
अजा / बाज्या बाजे हजुरबुवा
पासा साँङत साथी
दाजु दाजु दाइ
किजा किज भाइ
तता / अता ताता दिदी
केहेँ केहेँ बहिनी
कलाः / मिसा / तिरिमयेजु कलात/मिसा श्रीमती
भाःत कैमु/वान्सा श्रीमान्
पाजु पाजु/निनिपाजु मामा (आमापट्टीको दाजुभाइ) फूपाजु (बुवापट्टीको दिदीबहिनीको श्रीमान्)
मलेजु / मल्जु मल्ली माइजु
निनि निनि फूपु
त:मा डोमा/धोम ठूली आमा
चमा / चाँ चिच्मा कान्छी आमा
त:बा डोबा ठूलो बुबा
कका चबा सानो बुबा
काय् कय छोरा
म्ह्याय् मिच छोरी
काय्‌चा बिन भतिजा
म्ह्याय्‌चा बिनी भतिजी
भि‌न्चा बिन/बिनी भान्जा / भान्जी
छय् छय नाती / नातीनि
भौ ईरी बुहारी
सस:मा / सस्मां निन्मा सासु आमा
सस:बा / सस्बा कुबा सासु बुवा / ससुरा
सस: ससल ससुराली
जिलाजं जारी/जाडी ज्वाइँ
नेपाल भाषा दोलखा नेपाल भाषा नेपाली
म्ह म्हस शरीर
छ्यं छेय टाउको
सँ /साँ साँ कपाल
न्ह्यपु निपु दिमाग
कपः /कपाः मस्ती निधार
मिखा मिखा आँखा
ख्वाः / ख्वः ख्वाल अनुहार
न्यताः नकु गाला
न्हाय् नास नाक
म्हुतु मुथु मुख
वा वा दाँत
म्येँ मे जीवो
मन्चा मनि चिउँदो
ल्हाः लाहा हात
पातिं / पतिं चुला औँला
पस / पासः पस अन्जुली
ब्वःल / बोहोल बाहा कुम
प्वाः प्याटा पेट
तुति टुटी खुट्टा
लुसि कुचिरी नङ
जँ / जाँ जोँ ढाँड
खम्पा खली तिघ्रा
नेपाल भाषा दोलखा नेपाल भाषा प्याङ्गा नेपाल भाषा नेपाली
तुयुगू / तुयू त्वायउ तोय सेतो
हाकुगु / हाकु हाकउ हाक कालो
ह्याँगू हेङउ ह्यान रातो
वाउँ ओङउ वानः हरियो
वँचु ओंचउ वच नीलो
म्हासु म्वासउ म्हासः पहेँलो
सियुगु / सियु सियउ सिय खैरो
नेपाल भाषा दोलखा नेपाल भाषा प्याङ्गा नेपाल भाषा नेपाली
छि थि छि एक
नसि निसी नि दुई
स्वँ सों स्व तिन
पि पि प्य चार
न्या/ङा ङा ने पाँच
खु खु खु
न्हस नस् न्हइ सात
च्या च्या च्या आठ
गु गु गु नौ
झि/सान्ह झी झि/हि दस
सच्छि सर्छि सच्छि सय

बाहरी कड़ियाँ

[संपादित करें]